463

 

  • Γερμανός Μητροπολίτης Νέων Πατρών
    ο Μελωδός
    Του Ανδρέα Ιωακείμ, Δρ. Μουσικολογίας
    Η εποχή από τα μέσα περίπου του 17
    ου
    αι. ως τις
    αρχές του 18
    ου
    αι. παρουσιάζεται για την ψαλτική τέχνη
    ιδιαίτερα γόνιμη, καρποφόρα και δημιουργική. Πρόκειται
    για μια περίοδο ακμής και άνθησης σε κάθε είδους
    μουσική δραστηριότητα. Κατά τη διάρκειά της
    εμφανίζονται νέες εξηγήσεις στη σημειογραφία και
    παρατηρούνται καλλωπισμοί και μελωδικές συντμήσεις
    ή αναλύσεις μελών.
    Οι σπουδαιότεροι μελοποιοί που εμφανίζονται κατά
    την περίοδο αυτή είναι: ο Χρυσάφης, πρωτοψάλτης της
    Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας (ακμή περίπου 1650 -
    1685), -ο επονομαζόμενος νέος, σε αντίθεση προς τον
    Χρυσάφη τον παλαιό- ο Γερμανός Μητροπολίτης Νέων
    Πατρών (ακμή περίπου 1660 1680), ο Μπαλάσιος
    ιερέας και νομοφύλαξ της Μεγάλης Εκκλησίας (ακμή
    περίπου 1670 1700), ο Πέτρος Μπερεκέτης (ακμη
    περίπου 1680 – 1710) και ο Κοσμάς ο Μακεδών (ακμή
    περίπου 1665 – 1700).
    Καταγωγή - Χρόνος Γέννησης
    Ο Γερμανός Μητροπολίτης Νέων Πατρών ο μελωδός
    αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους μελοποιούς
    αυτής της περιόδου, παρουσιάζοντας καινοφανή έργα και
    εξαιρετικές μελοποιήσεις.
    Γεννήθηκε στον Τύρναβο της Θεσσαλίας, «τὴν
    ἀρίζηλη πολιτεία Τυρνάβου», όπως σημειώνει ο ίδιος σ’ ένα
    κώδικα του τέλους του ιζ΄ αι
    1
    . Τη συγκεκριμένη χρονική
    περίοδο Οικουμενικός Πατριάρχης, ήταν ο συμπατριώτης
    του Γερμανού, ο από Λαρίσης Διονύσιος ο Γ΄, στον οποίο
    πιθανώς να ώφειλε και την εκλογή του στον
    μητροπολιτικό θρόνο των Νέων Πατρών. Επίσης όταν
    καλλιγραφούσε και μελοποιούσε στην
    Κωνσταντινούπολη διέτριβε στο σπίτι του αρχιδιακόνου
    Ιωαννικίου, Θετταλλού κι αυτού στην καταγωγή.
     
  • Ενδιαφέρον προκαλεί ο κολοφώνας του Γερμανού
    στον κώδικα Ιβήρων 1051 του έτους 1673 σχετικά με το
    χρόνο γέννησής του: «Τέλος καὶ τῷ Θεῷ χάρις: -ἐτελειώθη, καὶ
    ἐγράφη τὸ πάρον μαθηματάριον καὶ κρατηματάριον, διὰ χειρὸς
    ἐμοῦ τοῦ ἀμαθοῦς Νέων Πaτρῶν ἐν ἔτει ἀπὸ Χριστοῦ αξογ΄
    2
    (=ἀχογ΄) ἐν μηνὶ Ἰουνίου θ΄ καὶ οἱ ψάλλοντες καὶ ἀριθμοῦντες ἐν
    αὐτῷ διὰ τὸ σφάλμα εὔχεσθέ μοι διὰ τὸν Κύριον».
    Στον παραπάνω κολοφώνα όπου ο Γερμανός
    αναφέρεται ως «ἀμαθὴς Νέων Πατρῶν» μπορούμε να
    συνυπολογίσουμε, για το χρόνο γέννησής του, τα
    στοιχεία που μας δίνει ο Γερμανός στα χρόνια της ακμής
    και της μεγάλης δραστηριότητάς του. Στο Σιναϊτικό
    κώδικα 1505, για παράδειγμα, που πρέπει να γράφτηκε
    λίγο μετά το 1671
    3
    , αλλά και στον Αγιορειτικό Ιβήρων
    1079 ο Γερμανός αυτοαποκαλείται ιερομόναχος
    4
    , πράγμα
    που φανερώνει ότι οι κώδικες αυτοί γράφηκαν προ του
    1665, γύρω στα 1660
    5
    . Επίσης, οι περιεχόμενες
    συνθέσεις κυρίως στον κώδικα Ιβήρων 1079 και οι
    καλλωπισμοί του σε συνθέσεις προγενεστέρων
    μελουργών μαρτυρούν ώριμο μελοποιό, περίπου στο
    τριακοστό ή τριακοστό πέμπτο έτος της ηλικίας του. Στις
    ίδιες εκτιμήσεις οδηγούν και οι σύγχρονες μαρτυρίες, ότι
    είχε μαθητή τον Μπαλάση ιερέα
    6
    , με τον οποίο φαίνεται
    ότι ήταν συνομήλικος. Σύμφωνα με τα παραπάνω η
    γέννησή του προσδιορίζεται γύρω στα 1620 – 1625.
    Σπουδές - Μόρφωση
    Ο Γερμανός υπήρξε έξοχος μελοποιός με πλούσιο
    μουσικό και αντιγραφικό έργο. Σπούδασε την ψαλτική
    τέχνη κοντά στους περίφημους μελοποιούς και
    διδασκάλους Γεώργιο Ραιδεστηνό και Χρυσάφη τον νέο
    7
    .
    Εκείνοι του ενέσπειραν το φιλελεύθερο πνεύμα
    αντιμετώπισης της μελοποιίας σε όλα τα είδη - και κατ’
    εξοχήν στο στιχηραρικό μέλος - και κατ’ ακολουθία τη
    δημιουργία του προσωπικού ύφους και ήθους. Σημαντική
    πρέπει να ήταν και η παιδεία του όσο αφορά την
    «εξωτερική» μουσική, δηλαδή την εξωλατρευτική.
    Μελετώντας κανείς τα χειρόγραφα του Γερμανού
    δεν μπορεί να παραβλέψει το γεγονός ότι παρόλο που
    υπήρξε μια μεγάλη μουσική φυσιογνωμία, σπουδάζοντας
    με ζήλο και επιμέλεια την ψαλτική τέχνη, ήταν άμοιρος
     
     
     
     
     
     
  • σοβαρής γραμματικής μόρφωσης. Στα χειρόγραφά του
    παρατηρούνται πολλές ανορθογραφίες, κάνοντας λάθος
    την ίδια λέξη με δυο και τρεις διαφορετικούς τρόπους
    κάθε φορά. Θα έλεγε κανείς πως αντιμετώπιζε τη γλώσσα
    και τη γραμματική σαν μουσική γραφή, δίνοντας στην
    κάθε λέξη διάφορες παραλλαγές και «τρόπους
    ερμηνείας».
    Μητροπολίτης Νέων Πατρών (Υπάτης)
    Η Μητρόπολη Νέων Πατρών σεμνύνεται για την
    μουσικολογιότητα του μητροπολίτου της όσο καμιά άλλη
    μητρόπολη. Ο Άνθιμος, αρχιδιάκονος του Μητροπολίτη
    Νέων Πατρών Πολυκάρπου αναφέρει
    8
    : «Μετὰ τὴν
    παραίτηση τοῦ κυρ Ἰωσὴφ ἐχειροτονήθη ἀρχιερεὺς τῆς ἐπαρχίας ὁ
    κυρ Γερμανὸς περίφημος καὶ μελῳδὸς πολυθαύμαστος, καὶ
    κατὰ πολλὰ εἰς τὴν μουσικὴν τέχνην περιβόητος· πατρὶς αὐτοῦ ἦν
    ὁ ἐν Λαρίσῃ Τύρναβος· αὐτὸς εἶχε μαθητὴν τὸν ἱερέα Παλάσιον τὸν
    νομοφύλακα, τὸν μουσικώτατον. Ἐκυβέρνησε τὴν ἐπαρχίαν χρόνον
    ἕνα καὶ ἥμισυ, ἔπειτα ἀνεχώρησεν εἰς Βλαχίαν, ἕως τέλους τῆς
    ζωῆς αὐτοῦ».
    Η βραχύτητα της αρχιερατείας του Γερμανού, ως
    Γερμανού Β΄, στην Μητρόπολη Νέων Πατρών, αφήνει
    πολλά κενά και δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή. Οφείλουμε
    να υπογραμμίσουμε ότι στα χειρόγραφα που διασώζονται
    αναφέρεται ο Γερμανός ως αρχιερεύς Νέων Πατρών.
    Αυτό δείχνει ότι ο ίδιος συνέθεσε πολλά ως μητροπολίτης
    εν ενεργεία και ενισχύει την άποψη του καθηγητή
    Δημητρίου Γόνη
    9
    ότι επίσημα δεν παραιτήθηκε ποτέ από
    τον θρόνο του, γεγονός που εισήλθε στη συνείδηση των
    μαθητών του, οι οποίοι παραδίδουν το έργο του με την
    επωνυμία «Ἀρχιερεὺς Νέων Πατρῶν». Από εκείνους οι
    μεταγενέστεροι κωδικογράφοι παραλαμβάνουν και
    καταγράφουν την ίδια πληροφορία.
    Ο ίδιος ο Γερμανός δεν αφήνει υποψίες ότι
    παραιτήθηκε απ’ τον μητροπολιτικό θρόνο ύστερα από
    ένα χρόνο και μισό. Η παραίτησή του θα δηλωνόταν
    οπωσδήποτε με το προσδιοριστικό «πρώην» Νέων
    Πατρών.
    Χρόνος ακμής – Προσφορά στην ψαλτική τέχνη
     
     
  • Ο Γερμανός από το 1655 και έπειτα όπου ο
    Χρυσάφης ο νέος παραδίδει το στιχηράριο καλλωπισμένο
    αλλά πάντοτε σύμφωνο με την παράδοση
    10
    , αποδύεται
    στο έργο μελέτης και ανανέωσης της παράδοσης με μια
    διαφορετική ματιά, με σκοπό την σταθεροποίηση της
    ψαλτικής παράδοσης της λατρείας κάτω από τον μανδύα
    των παραδεδομένων μορφών και των σύγχρονων
    ανανεωτικών τάσεων. Θεωρητική συγγραφή δεν άφησε,
    όπως όλοι οι μεγάλοι μελουργοί
    11
    . Άλλωστε η ψαλτική
    είναι παραδοσιακή τέχνη που προϋποθέτει προσωπική
    σχέση δασκάλου και μαθητή. Έτσι και ο Γερμανός
    αναπλήρωνε όλες τις θεωρητικές ελλείψεις των μαθητών
    του προφορικά.
    Η κύρια δραστηριότητά του υπήρξε η συνθετική
    12
    .
    Σπουδαίο είναι και το γεγονός ότι καλλώπισε μέλη των
    προγενεστέρων διδασκάλων. Οι καλλωπισμοί αυτοί και ο
    καλλωπισμός από τον ίδιο του στιχηραρίου -
    ακολουθώντας τον Χρυσάφη τον νέο- αποτελούν βασικό
    παράγοντα στην εξέλιξη της βυζαντινής μελοποιίας
    13
    .
    Την ίδια
    Ο πρώτος του κώδικας παραδίδεται περί το 1660.
    Πρόκειται για ένα «Μαθηματάριο» στο οποίο σημειώνει˙
    «ἐκαλλωπίσθησαν καὶ μερικὰ μαθήματα παρ’ ἐμοῦ»
    14
    .
    Ωστόσο το πιο σημαντικό από τα έργα του είναι η
    μελοποίηση κατά νέο τρόπο και κατά το καλοφωνικό
    είδος, του παλαιού στιχηραρίου
    15
    . Το έτος 1665
    παραδίδει το κορυφαίο αισθητικό και καλλιτεχνικό
    επίτευγμά του, «τὸ ἀσματομελιρρυτόφθογγον
    Στιχηραρομούσιον»
    16
    , δηλαδή το καλλωπισμένο μέλος του
    στιχηραρίου, που θα αποτελέσει οδηγό και κανόνα για
    όλους τους μεταγενέστερους μελουργούς. Ο Γερμανός με
    το έργο αυτό συνεχίζει την «εἰσήγησιν» του διδασκάλου
    του Γεωργίου Ραιδεστηνού και παραδίδει το μέλος του
    Στιχηραρίου της παραδόσεως του Μανουήλ Χρυσάφη,
    των μέσων του ιε΄ αι., «ἐν καινῷ τινὶ καλλωπισμῷ καὶ
    μελιρρυτοφθόγγοις νεοφανέσι θέσεσι, καθάπερ τά νῦν
    ἀσματολογεῖται τοῖς μελωδοῦσι ἐν Κωνσταντινουπόλει». Σ’ αυτό
    μαρτυρείται και η έγκυρη παράδοση του πατριαρχικού
    περιβόλου. Σ’ αυτό ανανεώνεται η παράδοση μέσα από
    την καλλιτεχνική διάθεση και το άνωθεν δοθέν χάρισμα
    του Γερμανού.
     
     
     
     
     
     
     
  • Ο Γερμανός ασχολήθηκε και με το ειρμολόγιο
    καλλωπίζοντας τις καταβασίες των μεγάλων εορτών σε
    πανηγυρικό ύφος, εισάγοντας το καλοφωνικό
    ειρμολογικό είδος της μελοποιίας, με το οποίο
    ασχολήθηκαν και καλλιέργησαν ο μετέπειτα μαθητής του
    Μπαλάσης, ο Πέτρος Μπερεκέτης αλλά και άλλοι
    εξέχοντες μελουργοί.
    Επίσης ο Γερμανός φέρεται ότι καλλώπισε και το
    Αναστασιματάριο, αλλά ίσως πρόκειται για βιβλίο
    ψευδεπίγραφο (σε σύγχυση προς το Αναστασιματάριο του
    Χρυσάφη), παρόλο που και εδώ οι επώνυμες μαρτυρίες
    στα χειρόγραφα είναι πολλές
    17
    . Επιπρόσθετα καλλώπισε
    πολλά παλαιά μέλη ή έκανε συνθέσεις άλλων
    πρωτότυπων μελών, κυρίως της Παπαδικής. Έτσι στα
    χειρόγραφα συναντούμε μελοποιημένες δοξολογίες,
    πασαπνοάρια του όρθρου, κοινωνικά των Κυριακών, της
    εβδομάδας και του ενιαυτού, χερουβικά, μαθήματα,
    κρατήματα και άλλα.
    Μαθητές
    Ο Γερμανός, προικισμένος με ξεχωριστό ποιητικό
    χάρισμα και με έμφυτη ροπή προς τη μουσική δημιουργία,
    είχε μαθητές δυο περίφημους μελουργούς˙ τον Μπαλάση
    ιερέα και νομοφύλακα της Μεγάλης Εκκλησίας
    18
    και τον
    Κοσμά ιερομόναχο τον Ιβηρίτη
    19
    . Στον αγιορείτικο
    κώδικα της Μονής Ιβήρων αριθμ. 951 ο Γερμανός
    αναφέρει δυο φορές «Μπαλασίου ἱερέως καὶ ἡμετέρου
    μαθητοῦ». Ο Κοσμάς Ιβηρίτης και Μακεδών αναγράφει
    «τοῦ Νέων Πατρῶν κυροῦ Γερμανοῦ καὶ ἡμετέρου διδασκάλου»,
    και «Κοινωνικὸν τοῦ ἡμετέρου συμφοιτητοῦ κυρ Μπαλασίου
    ἱερέως»
    20
    .
    Εκτός από τους δυο αυτούς Έλληνες μαθητές του
    Γερμανού υπάρχουν και άλλοι μαθητές του στη
    Ρουμανική χώρα
    21
    . Με την άφιξή του στην Ουγγροβλαχία
    γνωρίστηκε προσωπικά ή μέσω των συνθέσεών του με
    ρουμανικές προσωπικότητες της βυζαντινής μουσικής
    και υπήρξε δάσκαλός τους. Από τους πρώτους μαθητές
    του πιθανολογείται ο Sarban ο Πρωτοψάλτης της
    Ηγεμονικής Αυλής ή Pevetul (περίπου 1675-1678), μια
    από τις μεγάλες προσωπικότητες της μουσικής
     
     
     
     
     
  • κουλτούρας βυζαντινής παράδοσης στη Ρουμανική Χώρα,
    με μακροχρόνια δραστηριότητα ως πρωτοψάλτης,
    δάσκαλος της ψαλτικής μουσικής και συνθέτης. Δεύτερος
    μαθητής του μητροπολίτη Γερμανού υπήρξε ο Γιοβάσκου
    ή Γιωβάσκου (Iovascu) ο Βλάχος
    22
    (δράση 1660 – 1700)
    23
    .
    Σε δέκα χειρόγραφά του περιέχεται η ένδειξη πως υπήρξε
    μαθητής του μητροπολίτη Νέων Πατρών Γερμανού, ενώ
    σε τρία επισημαίνεται ότι ο ίδιος ήταν πρωτοψάλτης της
    Ουγγροβλαχίας Κούρτης
    24
    .
    Βέβαια με την έννοια ότι αυτοί που διαδίδουν,
    επηρεάζονται και εξηγούν το έργο ενός συνθέτη,
    αποτελούν και τους έμμεσους μαθητές του, αναμφίβολα ο
    Γερμανός έχει αρκετούς από αυτούς. Απ’ τα τέλη του ιζ΄
    αι. και όλο τον ιη΄ αι. όλες του οι συνθέσεις
    ανθολογούνται από όλους σχεδόν τους κωδικογράφους.
    Το στιχηράριό του πολλαπλασιάζεται σε πολλές δεκάδες
    χειρόγραφα χρονολογημένα και αχρόνιστα
    παραμερίζοντας σχεδόν ολοκληρωτικά το παλαιό
    βυζαντινό στιχηράριο του ιε΄ αιώνα.
    Το ζήτημα της παραμονής στην Ουγγροβλαχία
    Χρόνος Θανάτου
    Όσο αφορά την παραμονή του, κατά την περίοδο της
    ακμής του, στη Ρουμανική χώρα φαίνεται να είναι
    γεγονός λαμβάνοντας υπόψη τα εξής
    25
    : α) πολλά έργα του
    κυκλοφόρησαν σε χειρόγραφα που αντιγράφηκαν ή
    μεταγράφηκαν στις ρουμανικές χώρες μεταξύ του τέλους
    του ιζ΄ και του πρώτου μισού του ιη΄ αιώνα, β) το
    γεγονός ότι είχε όχι μόνο έλληνες αλλά και ρουμάνους
    μαθητές, γ) τα πολυχρόνια που αφιερώνει ο περίφημος
    μελοποιός σε ορισμένες σημαντικές προσωπικότητες των
    ρουμάνων, και δ) την έλξη που ασκούσαν εκείνη την
    εποχή οι εξωκαρπάθιες Παραδουνάβιες Ηγεμονίες σε
    λόγιους και κληρικούς της ανατολής.
    Το τέλος της ζωής του Γερμανού παραμένει
    άγνωστο χρονολογικά. Άγνωστος και αμφιλεγόμενος
    παραμένει και ο τόπος όπου άφησε την τελευταία του
    πνοή. Σύμφωνα με τον κώδικα Ι.Μ. Προφήτου Ηλιού
    Ύδρας 597 (φ. 440r)
    26
    ο Γερμανός «εκοιμήθη» στα τέλη
     
     
     
     
     
  • του ιζ΄ αιώνα. Δεν υπάρχουν μαρτυρίες ότι ζει μετά το
    1690, ενώ παραμένει άδηλο που πέθανε.
    Γεγονός είναι πως αυτή η μεγάλη μουσική
    φυσιογνωμία που τόσο επηρέασε την πορεία και την
    εξέλιξη της ψαλτικής τέχνης δεν φαίνεται να ζει μετά τα
    1690. Η σιωπή του λόγιου μαθητού του Μπαλάση ιερέα
    μας κάνει να πιστεύουμε ότι δεν βρισκόταν ο Γερμανός
    στην Κωνσταντινούπολη τα τελευταία χρόνια της ζωής
    του.
  • 1
    Πρόκειται για τον κώδικα Ιβήρων 1906 (696) (β΄ μισό ιζ΄ αι.), φ. 120v: «Γεωργίου
    Ῥαιδεστινού, ἐκαλλωπίσθη δὲ παρὰ τοῦ Νέων Πατρῶν κυρ Γερμανοῦ τοῦ ἐκ τῆς ἀριζήλου πολιτείας
    Τυρνάβου, ἦχος δ΄ Αἰνεῖτε» - Βλ. λ. Γρ. Θ. Στάθη, Γερμανός, σελ. 9.
    2
    Πιθανώς όταν έγραφε νοητικά συλλάβιζε «εξακόσια», γι΄ αυτό και έγραψε το σύμφωνο ξ
    αντί του χ, που είναι και το σωστό σύμφωνο για την αρίθμηση του εξακόσια.
    3
    Είναι το έτος που παραδόθηκε το αρχικό αυτόγραφο Αναστασιματάριο του Χρυσάφη
    του νέου, γεγονός που συμπεραίνεται και από αυτά που γράφει ο Γερμανός: «ἀρχὴ σὺν
    Θεῶ καὶ τῶν στιχηρὼν ἀναστασίμων, ἅπερ ἐκαλλωπίσθησαν νεωστὶ παρὰ τοῦ πρωτοψάλτου Χρυσάφου
    καὶ ἡμετέρου διδασκάλου», φ. 224v – Βλ. και Γρ. Θ. Στάθη, Γερμανός Αρχιερεύς Νέων
    Πατρών, σελ. 395.
    4
    Γρ. Θ. Στάθη, Γερμανός Αρχιερεύς Νέων Πατρών, σελ. 394.
    5
    Τον Γερμανό τον βρίσκουμε να συνυπογράφει ως Μητροπολίτης Νέων Πατρών δυο
    πατριαρχικά γράμματα: το ένα γράμμα είναι του πατριάρχου Διονυσίου του Γ΄ προς
    τον μητροπολίτη Μελενίκου, το έτος 1665 «ἐν μηνὶ Μαρτίῳ ἰνδ. Γ΄» και το άλλο γράμμα
    είναι του πατριάρχου Παρθενίου το 1667 «ἐν μηνί Ἀπριλίῳ ἰνδ. δ΄» - Γρ. Θ. Στάθη,
    Γερμανός, σελ. 10. – Τότε, το 1660 υπάρχει «Ὑπόμνημα Παρθενίου Δ΄, Σεπτέμβριος ἰνδ. ιδ΄,
    αχξ΄ (1660). Ἐκλέγεται Μητροπολίτης Νέων Πατρῶν ὁ ἱερομόναχος Γερμανὸς μετὰ τὴν παραίτησιν τοῦ
    Ἀθανασίου» Βλ. λ. Δ. Γ. Αποστολοπούλου – Π. Δ. Μιχαηλάρη, Η Νομική Συναγωγή του
    Δοσιθέου, Α΄, Αθήνα 1987, σ. 210.
    6
    Σε πολλά χειρόγραφα μας δίνονται μαρτυρίες, είτε από τον ίδιο τον Γερμανό, είτε
    από τον Μπαλάσιο τον ιερέα, για το ότι ο Μπαλάσιος υπήρξε μαθητής του Γερμανού.
    Στον αυτόγραφο κώδικα του Γερμανού Ιβήρων 951 στο φ. 172r ο Γερμανός αναφέρει:
    «Μπαλασίου ἱερέως καὶ ἡμετέρου μαθητοῦ, ἦχος πλ.δ΄, Ἐξέστη ἐπὶ τούτῳ ὁ οὐρανὸς». Πρβλ. Γρ. Θ.
    Στάθη, Τα χειρόγραφα Γ΄ (1993), σσ. 651-652. Επίσης ο Μπαλάσης στο χργφ.
    Παντελεήμονος 1008 στο φ. 133r αναφέρει: «Ἕτερον ψαλλόμενον εἰς τὸν ἁγιώτατον θρόνον
    Νέων Πατρῶν, ἀρχιερατεύοντος τοῦ ἡμετέρου διδασκάλου κυρίου κυρίου Γερμανοῦ, ἦχος δ΄,
    Πολυχρόνιον ποιῆσαι Θεός/τὸν πανιερώτατον καὶ μουσικώτατον μητροπολίτην/τῆς ἁγιωτάτης
    μητροπόλεως Νέων Πατρῶν/κύριον κύριον Γερμανόν/Κύριε φύλαττε αὐτὸν εἰς πολλὰ ἔτη» Πρβλ. Γρ.
    Θ. Στάθη, Τα χειρόγραφα Β΄ (1976), σ. 423. Στο χργφ. Παντελεήμονος 919, φ. 96r ο
    ιερομόναχος Κοσμάς Ιβηρίτης, μαθητής κι αυτός του Γερμανού, αναφέρει: «Κοινωνικὸν
    τοῦ ἡμετέρου συμφοιτητοῦ κυρ Μπαλασίου». Το γεγονός ότι ο Κοσμάς είχε διδάσκαλο τον
    Γερμανό το αναφέρει στο αυτόγραφο Ιβήρων 1180, φ. 81r: «Τοῦ Νέων Πατρῶν κυροῦ
    Γερμανοῦ καὶ ἡμετέρου διδασκάλου, ἦχος πλ.δ΄, Αἰνεῖτε» - Βλ. λ. Γρ. Θ. Στάθη, Γερμανός
    Αρχιερεύς Νέων Πατρών, σελ. 395.
    7
    Στο αυτόγραφό του της μονής Σινά 1505, φ. 224ν, ο Γερμανός σημειώνει: «[…]παρὰ
    τοῦ πρωτοψάλτου Χρυσάφη καὶ ἡμετέρου διδασκάλου». Το υπαινίσσεται άλλωστε και το «οἵα
    που πρὸς τῶν ἐμοῦ καθηγητῶν, προκρίτως δὲ πρὸς τοῦ λογιοτάτου καὶ μουσικοτάτου κυρίου Χρυσάφου
    πρωτοψάλτου τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας ἐδιδάχθην (sic)», που αναφέρεται στο βιβλιογραφικό
    σημείωμα του στιχηραρίου του. Βλ. λ. Μ. Χατζηγιακουμή, Χειρόγραφα
    Εκκλησιαστικής Μουσικής, σσ. 34 και 86. – Επίσης στον κολοφώνα του ιδιόγραφου
    κώδικα Πάτμου 930 αφήνει να εννοηθεί ότι ήταν μαθητής του πρωτοψάλτη
    Παναγιώτη Χρυσάφη του νέου χρησιμοποιώντας τη λέξη «διδαχθείς». Βλ. λ. Γρ. Θ.
    Στάθη, Η δεκαπεντασύλλαβος, σελ. 117.
    8
    Αναφερόμαστε στο βραχύ σύνταγμα του Ανθίμου κατά το έτος 1819 «Βίοι καὶ πολιτεία
    τῶν πανιερωτάτων ἁγίων ἀρχιερέων ἀπὸ τοῦ aχν΄ (1650) ἔτους τοῦ σωτηρίου, ὡς εὑρέθησαν
    γεγραμμένα ἐν τίνι παλαιῷ βιβλίῳ» - Γρ. Θ. Στάθη, Γερμανός Αρχιερεύς Νέων Πατρών,
    σελ. 396. Βλ. λ. και Κ. Σάθα «Ἀνέκδοτος κώδηξ τῆς Μητροπόλεως Νέων Πaτρῶν» εις
  • Αττικόν Ημερολόγιον του έτους 1868 υπό Ειρηναίου Ασωπίου, έτος Γ΄, σσ. 197-209
    [Εισαγωγή] και 201-213. Ο Πάνος Ι. Βασιλείου [λήμμα Γερμανός Μητροπολίτης
    Νέων Πατρών, ΘΗΕ 4, σ. 387] λέει ότι «ὁ κῶδιξ τοῦ Ἀνθίμου, τοῦ ὁποίου ὄντως τὰ στοιχεῖα
    ὑπῆρξαν πολύτιμα, κατεστράφη ὑπὸ τῶν Γερμανῶν τὸ 1944, ὅμως πρῶτος ἀείμνηστος Σάθας
    ἐδημοσίευσε τὸ περιεχόμενον αὐτοῦ».
    9
    Η Μητρόπολή του μπορούσε να κυβερνηθεί από κάποιον ιερομόναχο «κατ’
    πιτροπήν», πράγμα σύνηθες στην παράδοση της Μητροπόλεως Νέων Πατρών (Δ. Β.
    Γόνη, Έγγραφα για μητροπολίτες των Νέων Πατρών (τέλος 16
    ου
    αι. - 1662),
    Επιστημονική επετηρίς της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών 32
    (1997), σελ. 386). Βλ. λ. και Κ. Σάθα «Ἀνέκδοτος κώδηξ τῆς Μητροπόλεως Νέων Πάτρων» εἰς
    Ἀττικὸν Ἡμερολόγιον τοῦ ἔτους 1868 ὑπὸ Εἰρηναίου Ἀσωπίου, ἔτος Γ΄, σσ. 197-209 [Εισαγωγή]
    και 201-213. Ο Σάθας στη σ. 197 παρέχει και την ακόλουθη πληροφορία: «Εἶναι δὲ
    τοῦτο κώδηξ τῆς μητροπόλεως Νέων Πaτρῶν εὑρισκόμενος παρὰ τῷ ἐν Ὑπάτῃ Δ. Ἀχτίδη καὶ
    συγγραφεὶς ὑπὸ τινὸς Ἀνθίμου, καταγομένου ἐξ Ἁγίας Τριάδος, χωρίου τῶν Ἀγράφων, καὶ
    διατελέσαντος ἀρχιδιακόνου τοῦ μητροπολίτου Πολυκάρπου, ἐν δὲ τ πουσί τούτου κα
    πιτρόπου το μητροπολιτικο θρόνου (1802-1806). Καὶ τὸ μὲν Σύνταγμα τοῦ Ἀνθίμου τελευτᾷ ἐν
    ἔτει 1819…».
    10
    «ἐν καινῷ τίνι καλλωπισμῷ καὶ μελιρρυτοφθόγγοις νεοφανέσι θέσεσι, καθάπερ τά νῦν
    ἀσματολογείται τοῖς μελωδούσιν ἐν Κωνσταντινουπόλει» - Γρ. Θ. Στάθη, Γερμανός, σ. 15.
    11
    Υπάρχει μόνο στον κώδικα Μετεώρων Αγίου Στεφάνου 19, στο φ. 7r, «Μέθοδος»
    της παραλλαγής της σημειογραφίας στο όνομα του Γερμανού: «ἑτέρα παραλλαγῆ μετὰ
    μέλος τοῦ Νέων Πaτρῶν· Ἀνανές, Νεάγιε…». – Βλ. λ. και Γρ. Θ. Στάθη, Γερμανός Αρχιερεύς
    Νέων Πατρών, σελ. 399.
    12
    Είναι απολύτως ενδιαφέρουσα η παρατήρηση ότι από την «δεύτερη μεγάλη τετρανδρία» των
    μεγαλοφυών μελουργών (Παναγιώτης ο νέος Χρυσάφης, Γερμανός Νέων Πατρών, Μπαλάσιος
    ιερέας και Πέτρος ο Μπερεκέτης) μόνο ο Γερμανός Νέων Πατρών δεν ασχολήθηκε με την
    σύνθεση πολυελέων ή αντιφώνων, εξαιτίας ενδεχομένως της κοπιαστικής ενασχόλησής του
    με τον καλλωπισμό του μέλους του στιχηραρίου. Βλ. λ. Αχ. Χαλδαιάκη, Ο πολυέλεος, σ. 191.
    13
    Γρ. Θ. Στάθη, Η δεκαπεντασύλλαβος, σελ. 118.
    14
    Κώδικας Ιβήρων 1079, γραμμένος περί το 1660 (αφού αναφέρεται ως «ἱερομόναχος»)
    φ. 1r: «(sic) Μαθηματάριον σὺν Θε Ἁγίῳ, περιέχων τὰ μαθήματα τοῦ ὅλου ἐνιαυτοὺ λίαν
    πλουσιώτατα· ποιήματα διαφῶρον διδασκάλων, παλαιῶν ται καὶ νέων ἁρχὴ τῆς ἰνδίκτου ἤτοι τοῦ νέου
    αἴτους καὶ τοῦ ὁσίου πατρὸς ἡμῶν σιμεὼν στιλήτου· στιχηρὼν μάθημα εἰς τὴν αὐτὴν ἐωρτὴν ποίημα
    κυροῦ μανου ηλ τοῦ χρυσάφη· ἦχος β΄, ἐκαλωπήσθησαν καὶ μερικὰ μαθήματα παρ’ ἐμοῦ». - Γρ. Θ.
    Στάθη, Γερμανός, σελ. 15.
    15
    Σύνμηση του Στιχηραρίου του Γερμανού Νέων Πατρών είναι το Δοξαστάριο του Ιακώβου
    που αριθμείται σε δυο εκδόσεις. Βλ. λ. Γρ. Θ. Στάθη, Η δεκαπεντασύλλαβος, σελ. 124.
    16
    Πρόκειται για τον πολυαναφερόμενο κώδικα Πάτμου 930.
    17
    Μ. Χατζηγιακουμή, ΧΕΜ, σελ. 35.
    18
    Κώδικας Ιβήρων 951, φ. 172ν «Μπαλασίου ἱερέως καὶ ἡμετέρου μαθητοῦ, πλ. δ’, Ἐξέστη ἐπὶ
    τούτῳ ὁ οὐρανὸς».
    19
    Κώδικας Ιβήρων 1052 (χργφ. Κοσμά), φ. 56ν «Ἕτερον τοῦ ἡμετέρου διδασκάλου Νέων
    Πaτρῶν κυρ Γερμανοῦ», επίσης στους κώδικες Σταυρ. 165 (φ. 272r), Ιβήρων 970 (φ. 148v
    και 164ν) αναφέρεται: «Γερμανοῦ [Νέων Πατρῶν] καὶ ἡμετέρου διδασκάλου».
    20
    Γρ. Θ. Στάθη, Γερμανός, σελ. 13.
  • 21
    Ion Croitoru, Το ζήτημα της παραμονής και της δράσεως του μητροπολίτη Νέων Πατρών
    (Υπάτης) Γερμανού στη Ρουμανική χώρα (Ουγγροβλαχία), σσ. 554-559, Ιερά Μητρόπολις
    Φθιώτιδος, Πρακτικά Πανελληνίου Συνεδρίου, Η Υπάτη στην εκκλησιαστική ιστορία, την
    εκκλησιαστική τέχνη και τον ελλαδικό μοναχισμό, Αθήναι 2011.
    22
    Το όνομά του συναντάται και με τη μορφή Γεοβάσκου ή Γεωβάσκου ο Βλάχος, βλ. λ. Barbu –
    Bucur, Ivascu le Valaque, σελ. 13˙ Βarbu – Bucur, Cultura muzicala, σελ. 174. – «Γιωβάσκου
    [του] Βλάχου, μαθητού του [Γερμανού] Νέων Πατρών» στους κώδικες Ξηροποτάμου 313
    (μεταξύ φ. 170ν-204ν), Δοχειαρίου 407 (φ. 18r-21v), Δοχειαρίου 338 (φ. 132r), Αγίου Παύλου
    132 (σ. 355).
    23
    Ο κώδικας Ιβήρων 1090 είναι αυτόγραφος του Γιωβάσκου Βλάχου. Στον κώδικα
    αυτό, στο φ. 307v υπάρχει το ακόλουθο πολύ ενδιαφέρον κωδικογραφικό σημείωμα:
    «Ἐγέγραπτω αὕτη ἡ δέλτος ὁ καὶ τοὒνομα ἔχει παπαδικὴ παρεμοὺ τοῦ ταπεινοῦ καὶ ἁμαθοὺς ἐν
    διδασκάλοις τῆς μουσικῆς Ἰωβάσκου καὶ πρωτοψάλτου τῆς Κούρτης ὅστις καὶ καίκλημαι μαθητὴς τοῦ
    ποτέ μακαρίτου Νέων Πατρῶν ἔγραψεν δὲ αὐτὴν ἐν ταῖς ἡμέραις τῆς ἡγεμονίας τοῦ ἐλαμπρωτάτου
    αὐθέντος Ἰωάννου δοῦκα βοεβόνδα καὶ ὅστις ποτὲ τὸν μεταγενεστέρον τύχοι ἂν αὐτὴν δέομε διὰ τῶν
    πολών μου σφαλμάτων τυχεῖν συχορίσεος:-ςρπε΄ (sic)». Στο ενδιαφέρον αυτό σημείωμα, στο
    οποίο φαίνεται καθαρά ότι ο Γιοβάσκος ο Βλάχος υπήρξε μαθητής του Γερμανού,
    υπάρχει η χρονολογία στο τέλος που προκαλεί σύγχυση. Πρώτα το «ς» πρέπει να
    είναι «ζ», δηλαδή δηλωτικό του αριθμού επτά χιλιάδες. Έπειτα το π, ως αριθμός
    δεκάδος για το ογδόντα, δεν μπορεί να είναι σωστό, γιατί η σωτήριος χρονολογία
    προκύπτει να είναι 1677. Επειδή λοιπόν ο Γερμανός ζούσε κατά την παραπάνω
    ημερομηνία και δεν ήταν «μακαρίτης» όπως μνημονεύετε στον κολοφώνα, θα πρέπει
    το «π» να διορθωθεί τουλάχιστον σε «κ» (δηλωτικό του ενενήντα) για να προκύπτει
    η χρονολογία 1687. Τότε είναι πιθανόν ο Γερμανός να μη ζούσε πια. – Βλ. λ. και Γρ.
    Θ. Στάθη, Γερμανός Αρχιερεύς Νέων Πατρών, σελ. 399.
    24
    Ion Croitoru, Το ζήτημα της παραμονής και της δράσεως του μητροπολίτη Νέων Πατρών
    (Υπάτης) Γερμανού στη Ρουμανική χώρα (Ουγγροβλαχία), σελ. 556, Ιερά Μητρόπολις
    Φθιώτιδος, Πρακτικά Πανελληνίου Συνεδρίου, Η Υπάτη στην εκκλησιαστική ιστορία, την
    εκκλησιαστική τέχνη και τον ελλαδικό μοναχισμό, Αθήναι 2011
    25
    Ion Croitoru, Το ζήτημα της παραμονής και της δράσεως του μητροπολίτη Νέων Πατρών
    (Υπάτης) Γερμανού στη Ρουμανική χώρα (Ουγγροβλαχία), σελ. 564, Ιερά Μητρόπολις
    Φθιώτιδος, Πρακτικά Πανελληνίου Συνεδρίου, Η Υπάτη στην εκκλησιαστική ιστορία, την
    εκκλησιαστική τέχνη και τον ελλαδικό μοναχισμό, Αθήναι 2011.
    26
    Εδώ αναφέρεται το εξής: «τοῦ ἐν μακαρίᾳ τῇ λήξει κυρ Γερμανοῦ ἀρχιερέως Νέων
    Πατρῶν». Πρόκειται για μια πολύ σημαντική πληροφορία, γιατί για πρώτη φορά μας
    δίνεται ακριβής πληροφορία ότι στα τέλη του ιζ΄ αιώνος, όπου έχει γραφεί ο
    κώδικας, ο Γερμανός δεν βρίσκεται στη ζωή αλλά στην «θριαμβεύουσα εκκλησία».
    Μάλιστα λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι δεν αναφέρεται κάτι παρόμοιο στις
    συνθέσεις του Γερμανού, που καταγράφονται προηγουμένως από τον ίδιο γραφέα,
    μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο γερμανός «εκοιμήθη» κατά τη διάρκεια συγγραφής
    του συγκεκριμένου κώδικα. Πάντως αναμφισβήτητο είναι το γεγονός, ότι ο βραχύς
    βίος του Γερμανού έλαβε τέλος στην «εκπνοή» του ιζ΄ αιώνος, γι’ αυτό και -βάσει
    μουσικολογικών και κωδικολογικών κριτηρίων (βλ. Γρ. Θ. Στάθη, Γερμανός
    Αρχιερεύς Νέων Πατρών, σσ. 393-396)- ο κώδικας πρέπει να τοποθετηθεί στην
    τελευταία δεκαετία ή ακόμη και πενταετία του ιζ΄ αιώνος. Άλλωστε για την
    τοποθέτηση του κώδικα στην συγκεκριμένη χρονική περίοδο συνεκτιμώνται και οι
    πολυχρονισμοί που ανθολογούνται, τα ονόματα Πατριαρχών και υπόλοιπων
    Μητροπολιτών. (Βλ. λ. Αχ. Χαλδαιάκη, Τα χειρόγραφα…Ύδρα, σελ. 116).
    Συντμήσεις Μελετών
  • Κ. Καραγκούνη, Η παράδοση και εξήγηση των χερουβικών.
    Κωνσταντίνου Χαρ. Καραγκούνη, Η παράδοση και εξήγηση του μέλους των
    χερουβικών της Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής μελοποιίας, έκδοση ΙΒΜ, Αθήναι
    2003.
    Γρ. Θ. Στάθη, Οι αναγραμματισμοί.
    Στάθη Θ. Γρηγορίου, Οι αναγραμματισμοί και τα μαθήματα της Βυζαντινής
    μελοποιίας και πανοιμοιότυπος έκδοσις του καλοφωνικού στιχηρού της
    Μεταμορφώσεως Προτυπών την ανάστασιν μεθ’ όλων των ποδών και
    αναγραμματισμών αυτού, εκ του Μαθηματαρίου του Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος,
    έκδοση ΙΒΜ, Αθήνα 1979.
    Γρ. Θ. Στάθη, Τα χειρόγραφα Α΄.
    Στάθη Θ. Γρηγορίου, Τα χειρόγραφα βυζαντινής μουσικής, Άγιον Όρος, Κατάλογος
    περιγραφικός των χειρογράφων κωδίκων βυζαντινής μουσικήςτων αποκειμένων εν
    ταις βιβλιοθήκαις των Ιερών Μονών και Σκητών του Αγίου Όρους, τ. Α΄, Αθήνα 1975.
    Γρ. Θ. Στάθη, Τα χειρόγραφα Β΄.
    Στάθη Θ. Γρηγορίου, Τα χειρόγραφα βυζαντινής μουσικής, Άγιον Όρος, Κατάλογος
    περιγραφικός των χειρογράφων κωδίκων βυζαντινής μουσικήςτων αποκειμένων εν
    ταις βιβλιοθήκαις των Ιερών Μονών και Σκητών του Αγίου Όρους, τ. Β΄, Αθήνα 1976.
    Γρ. Θ. Στάθη, Τα χειρόγραφα Γ΄.
    Στάθη Θ. Γρηγορίου, Τα χειρόγραφα βυζαντινής μουσικής, Άγιον Όρος, Κατάλογος
    περιγραφικός των χειρογράφων κωδίκων βυζαντινής μουσικήςτων αποκειμένων εν
    ταις βιβλιοθήκαις των Ιερών Μονών και Σκητών του Αγίου Όρους, τ. Γ΄, Αθήνα 1993.
    Γρ. Θ. Στάθη, Η δεκαπεντασύλλαβος.
    Στάθη Θ. Γρηγορίου, Η δεκαπεντασύλλαβος υμνογραφία εν τη Βυζαντινή Μελοποιία
    και έκδοσις των κειμένων εις εν Corpus, Αθήνα 1977.
    Γρ. Θ. Στάθη, Γερμανός.
    Στάθη Θ. Γρηγορίου, Γερμανός Αρχιερεύς Νέων Πατρών, «Μελουργοί του ΙΖ΄ αιώνα»,
    Μέγαρο Μουσικής Αθηνών 1995-1996, Κύκλος Ελληνικής Μουσικής, σελ. 31-41.
    Γρ. Θ. Στάθη, Γερμανός Αρχιερεύς Νέων Πατρών
    Στάθη Θ. Γρηγορίου, Γερμανός Αρχιερεύς Νέων Πατρών (Β΄ ήμισυ ΙΖ΄ αιώνος). Η ζωή
    και το έργο του (ζ΄ μουσικολογική σπουδή), ανάτυπο, Αθήναι 1998, Εθνικό και
    Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, «Επίσημοι λόγοι περιόδου από 31.8.1988 έως
    31.8.1991», τόμος Λ΄, σελ. 391-418.
    Αχ. Χαλδαιάκη, Ο πολυέλεος.
    Χαλδαιάκη Γ. Αχιλλέως, Ο Πολυέλεος στη Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή μελοποιία,
    Έκδοση ΙΒΜ, Αθήνα 2003.
    Αχ. Χαλδαιάκη, Τα χειρόγραφα…Ύδρα.
    Χαλδαιάκη Γ. Αχιλλέως, Τα χειρόγραφα Βυζαντινής Μουσικής, Νησιωτική Ελλάς, Ύδρα,
    Τόμος Α΄, ΙΒΜ, Αθήναι 2005.
    Μ. Χατζηγιακουμή, Μουσικά χειρόγραφα τουρκοκρατίας.
    Χατζηγιακουμή Κ. Μανόλη, Μουσικά χειρόγραφα τουρκοκρατίας (1453-1832), τ. Α΄,
    Αθήνα 1975.
    Μ. Χατζηγιακουμή, Χειρόγραφα Εκκλησιαστικής Μουσικής (ΧΕΜ).
    Χατζηγιακουμή Κ. Μανόλη, Χειρόγραφα Εκκλησιαστικής Μουσικής 1453-1820.
    Συμβολή στην έρευνα του νέου Ελληνισμού, Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, Αθήνα
    1980.
  •